Zamek w Ząbkowicach Śląskich – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Zamek w Ząbkowicach Śląskich to udostępniona do zwiedzania ruina renesansowej budowli obronnej z lat 1522–1532, wzniesionej w miejscu gotyckiej warowni przy ul. Krzywej. Obiekt jest częścią zabytkowego centrum miasta i sąsiaduje z Izbą Pamiątek Regionalnych. W artykule znajdziesz praktyczne informacje o dojeździe, biletach, historii oraz najciekawszych wątkach związanych z tym miejscem.

Gdzie leży zamek i jak do niego dojechać?

Zamek w Ząbkowicach Śląskich wznosi się na wysokiej skarpie w południowej części miasta. To zaledwie kilka minut spacerem od Rynku i słynnej Krzywej Wieży, a bezpośrednie sąsiedztwo stanowi Dwór Rycerza Kauffunga, w którym działa Izba Pamiątek Regionalnych.

Samochód najłatwiej zostawić na jednym z miejsc przy ulicy Armii Krajowej lub w rejonie Rynku, ponieważ w bezpośrednim otoczeniu ruin brakuje wydzielonego parkingu. Przez miasto przebiega droga krajowa numer 8, dzięki czemu dojazd z Wrocławia zajmuje około 1,5 godziny, a z Kłodzka zaledwie kilkanaście minut.

Historia warowni i renesansowej rezydencji

Pierwotny zamek gotycki powstał około 1300 roku jako twierdza graniczna. Przypisuje się go księciu Bolkowi I Surowemu lub jego synowi Bernardowi Statecznemu, a najstarsza zachowana wzmianka o warowni pochodzi z 1321 roku. Już w 1335 roku budowla oparła się oblężeniu wojsk czeskich i wzięto wówczas do niewoli 150 rycerzy.

Od średniowiecznej twierdzy do nowej rezydencji

W 1524 roku rozpoczęła się jedna z najważniejszych przebudów w dziejach obiektu. Na zlecenie księcia Karola I Podiebrada praski architekt Benedykt Rejt zaprojektował nową siedzibę, która miała łączyć cechy obronne z wygodnym układem rezydencjonalnym. Budowę zakończono w 1532 roku, a jej fundator zmarł w zamku w 1536 roku.

W 1524 roku w Ząbkowicach Śląskich rozpoczęła się budowa pierwszego renesansowego zamku na Śląsku. Projekt przygotował Benedykt Rejt, autor Sali Władysławowskiej na praskich Hradczanach.

Założenie otrzymało plan czworoboku o wymiarach 62 na 65 metrów, z dwiema narożnymi bastejami przystosowanymi do ostrzału artyleryjskiego. Dziedziniec zamkowy liczył 37,6 na 36,7 metra i był otoczony drewnianymi krużgankami. Do dziś w murach widać ślady dawnych kieszeni nasadowych, kamiennych wypustów i przemyślanego systemu odprowadzania nieczystości w grubości murów.

Wojny, pożary i stopniowa degradacja

Wcześniejsza warownia była wielokrotnie oblegana. W 1467 roku mieszczanie wrocławscy, świdniccy i nyscy zdobyli ją dopiero po sprowadzeniu wielkiego działa zwanego wielką puszką, które ciągnęły 24 konie. Rok później zamek został zburzony, a następnie odbudowany i przekształcony w renesansową siedzibę.

Największy cios przyniosła wojna trzydziestoletnia. W 1646 roku oddziały cesarskie pod dowództwem marszałka Rajmunda Montecuccoliego zniszczyły mury kurtynowe, basteje i część skrzydeł. Odbudowa nigdy nie została w pełni ukończona, a po pożarze z 1784 roku zabytek popadł w trwałą ruinę.

Rewitalizacja i obecny stan zabytku

Ruina została wpisana do rejestru zabytków województwa dolnośląskiego 7 maja 1958 roku pod numerem A/5146/482. Pierwsze prace zabezpieczające prowadzono już w latach 1958–1961 oraz w latach 90. XX wieku, jednak dopiero po 2012 roku zabytek przeszedł szerszą rewitalizację i otwarto go dla turystów.

Do 2017 roku odzyskano między innymi jedną z narożnych bastei, sklepienia w wieży bramnej oraz wieńczącą ją attykę. Obecnie zamek jest utrzymywany jako trwała ruina, a zwiedzanie odbywa się w towarzystwie przewodnika. Obiekt figuruje na Europejskim Szlaku Zamków i Pałaców.

Zwiedzanie – godziny, bilety i co zobaczysz na miejscu

Ruiny zamku udostępniono do zwiedzania codziennie o stałych porach: 10:00, 11:30, 13:30 i 15:00. Wejście odbywa się z przewodnikiem i trwa do 1,5 godziny. Bilety można kupić w Izbie Pamiątek Regionalnych przy ulicy Krzywej 1, skąd pracownicy zabierają turystów na teren zamku.

Adres obiektu to ul. Krzywa, 57-200 Ząbkowice Śląskie, a kontakt telefoniczny w sprawie zwiedzania i wynajmu: +48 74 815 20 43. Szczegóły publikowane są na stronie www.zckit.pl/zwiedzanie. W trakcie wizyty warto zobaczyć zrekonstruowaną basteję narożną, attykę, sklepienia wieży bramnej oraz fragmenty średniowiecznych murów obwodowych.

Przydatne informacje w jednym miejscu

Godziny wejść i zasady zakupu biletów prezentują się następująco:

Przy planowaniu wizyty dobrze zarezerwować czas także na wejście na Krzywą Wieżę, z której rozciąga się widok na ruiny zamku oraz Góry Bardzkie i Sowie.

Ciekawostki – Frankenstein, Krzywa Wieża i nowatorska architektura

Ząbkowice Śląskie do 1945 roku nosiły niemiecką nazwę Frankenstein. W 1606 roku miasto nawiedziła gwałtowna epidemia dżumy, a o wywołanie zarazy oskarżono ośmiu grabarzy, którzy mieli rozsypywać trujący proszek i bezcześcić zwłoki. Proces odbił się szerokim echem w Europie i mógł zainspirować Mary Shelley do napisania powieści Frankenstein, czyli współczesny Prometeusz.

W 1606 roku w ówczesnym Frankensteinie zmarła jedna trzecia mieszkańców. Historia pojmanie ośmiu grabarzy i ich proces były opisywane w gazecie Newe Zeyttung wydawanej w Augsburgu.

Skąd wzięła się Krzywa Wieża?

Tuż obok zamku stoi Krzywa Wieża, odchylona od pionu o 2,14 metra. Budowla ma 34 metry wysokości, a na jej szczyt prowadzi 139 schodów. Jako przyczynę przechyłu najczęściej wskazuje się wstrząsy tektoniczne z września 1590 roku albo rozmoknięcie gruntu i osiadanie fundamentów.

Wieża długo pełniła funkcję dzwonnicy, a w 1507 roku połączono ją murowanym gankiem z kościołem pw. św. Anny. Konstrukcja ganku popękała, gdy wieża zaczęła się przechylać, co uznaje się za pierwszy sygnał utraty stateczności.

Nowatorskie rozwiązania w XVI wieku

Ząbkowicki zamek wyprzedzał swoje czasy pod względem technicznym. Wyposażono go w kaponiery, które wówczas spotykano głównie w południowej Europie, oraz w dwie narożne basteje z działobitniami i kanałami odprowadzającymi dymy prochowe. Zachowane tynki wieży alkierzowej noszą ślady pierwszego znanego na Śląsku renesansowego boniowania, czyli profilowania tynku naśladującego układ kamieni.

W grubości murów zaprojektowano spusty odprowadzające nieczystości do fosy, a cały system płukano deszczówką. Na ścianach widoczne są także kamienne wypusty, które miały być zaczątkami przyszłych ścian działowych. Dzięki temu w ruinie nadal można odczytać, gdzie pierwotnie znajdowały się komnaty, sienie i pomieszczenia gospodarcze.

Co jeszcze zobaczyć w okolicy?

Wizytę na zamku można połączyć z kilkoma ważnymi punktami w Ząbkowicach Śląskich i najbliższej okolicy:

• Krzywa Wieża przy ul. Świętego Wojciecha z punktem widokowym,
• Dwór Rycerza Kauffunga mieszczący Izbę Pamiątek Regionalnych i Laboratorium Doktora Frankensteina,
• gotycki Kościół św. Anny z nagrobkiem Karola I i Anny Żagańskiej,
• Baszta Gołębia w Parku im. Sybiraków wraz z pozostałościami murów miejskich,
• Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim, oddalony o 11 km,
• Twierdza Srebrnogórska na przełęczy w Górach Sowich.